В нашем улусе проходит конкурс семейных проектов «Дьиэ кэргэн - биир сомого»

В этом конкурсе от нашей школы участвуют семьи Ивановых и Прокопьевых.

Семья Ивановых представляет проект по изготовлению якутских изделий из дерева. Семья Прокопьевых представляет проект по домашней кулинарии.

Пожелаем удачи!

 

нажмите на ссылку, чтобы посмотреть конкурсное видео

Обновление 29.03.2021: Конкурсная работа семьи Шишигиных

«Дьиэ кэргэн – биир сомоҕо»

Нэһилиэк топонимическай картатын оҥоруу бырайыага

Бырайыак сүрүн сыала:  1. Сирдэр ааттарын картаҕа киллэрэн үйэтитии.

      2. Бөһүөлэктээһин иннинэ ханнык алааска ким олорбутун чуолкайдаан, ол дьон ааттарын нэһилиэк картатыгар киллэрэн үйэтитии.

Тоҕооһо: Билиҥҥи кэмҥэ сир-дойду аата улам аҕыйаан, умнуллан иһэр. Сирдэр ааттарын иҥэн-тоҥон билэр, ис сүмэтин илдьэ сылдьар кырдьаҕастарбыт, олох хаамыытын сиэринэн, аҕыйаан иhэллэр. Кинилэри солбуйар көлүөнэ, утумнаабыт да буоллаҕына, сирдэр ааттарын олох толорутук син-биир илдьэ кэлбэт. Ол  иhин дойдубут сураҕын, алааспыт аатын үөрэтэн сурукка тиhэр, картаҕа киллэрэн кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдэр сорук билиҥҥи кэмҥэ сытыытык турда.

Кыттааччылар: Шишигин Николай Афанасьевич – Бүтэйдээх орто оскуолатын географияҕа учуутала, краевед, Шишигин Валера - Бүтэйдээх орто оскуолатын 10-с кылааһын үөрэнээччитэ.

Үлэни үллэстии: Шишигин Николай Афанасьевич - топонимнары мунньуу, наардааһын, ханна баалларын, кимнээх олорбуттарын араас литература уонна  информатордар көмөлөрүнэн чуолкайдааһын.

Шишигин Валера – Спутниковай карта уонна Microsoft Publisher компьютернай программа көмөтүнэн нэһилиэк топонимическай картатын электроннай варианын оҥоруу.

Үлэ хаамыыта: 1. Сирдэр ааттарын (топонимнары) мунньуу.

2. Суолталарынан көрөн салааларга араарыы; Киhи аатынан – антропонимика,  Омук аатынан – этноойконим, Уулар – гидронимнар, Хайалар – оронимнар, Үүнээйилэр – фитоойконимнар, Тыынар-тыыннаах – зоойконимнар. Маны таhынан бу сирдэр хайдахтарын, онно олорбут дьон дьарыктарын, тутта сылдьыбыт тэриллэрин кэпсиир топонимнары булуу.

Кыhын устата үлэлээн 140 антропонимы, 88 зоойконимы, 35 фитоойконимы, 100 гидронимы, 7 оронимы, 21 бултааhыҥҥа сыhыаннаах, 39 итэҕэлгэ, идэҕэ сыhыаннаах топонимнары (сирдэр ааттарын) арааран буллубут. 

География предметигэр сыһыаннаахтар диэн бастаан гидронимнары, оронимнары, фитоойконимнары уонна зоойконимнары үөрэттибит.

Гидронимнар. Барыта 98 гидронимы буллубут. Онтон күөл диэн ааттааҕа – 25, үрэх диэн ааттааҕа – 18, үрүйэ диэн – 17, көлүйэ диэн – 13, дүөдэ – 3, элгээн – 8, Эбэ – 2, кытах – 2, Уу (уулаах) – 5, маар – 1, тыымпы -3, уонна Биэкэнэ – 1.

Гидронимнар ааттарыгар: ландшафт (фитоойконим, зоойконим, антропоним) + гидроним схемата туттуллубут.

Оронимнар. Хайа аатынан сир биhиги сирбитигэр-уоппутугар аҕыйах эбит. Хайалаах сирбит да аҕыйах быhыылаах. Баара суоҕа 7 эрэ оронимы буллубут. Онтон 4-дэ хайа диэн, маны таhынан булгунньах, мыраан диэн оронимнар бааллар.

Фитоойконимнар. Барыта 35 от-мас аатынан сирдэр ааттарын буллубут. Ол иhигэр; мастар ааттарынан – 20, талахтар ааттарынан – 6 уонна араас оттор ааттарынан – 9 сирдэр-уоттар ааттара баар эбит.

Манна көстөрүнэн тиит, хатыҥ, харыйа, бэс, үөт диэн барыта 5 араас мас корүҥүн аатынан, 6 араас талах көрүҥүн аатынан, 7 араас от аатынан сир-уот баар эбит.

Зоойконимнар. Барыта 88 зоойконимы буллубут. Олортон 31 көтөр аатынан, 15 тыа кыылын аатынан, 10 сыспай сиэллээх, 12 хороҕор муостаах, 3 дьиэ кыылын, 7-лии баҕа, балык аатынан уонна 3 үөн-көйүүр аатынан сирдэр ааттара баалларын  быhаардыбыт.  Саамай элбэх көтөр туhунан зоойконимнар - 24 араас көтөр аатынан сир ааттара бааллар эбит.

Антропонимнар. Саамай элбэх дьон ааттарынан сирдэр-уоттар бааллар эбит. Барыта 140. Бу антропонимнары биhиги былыргы уонна аныгы ааттар диэн араарталаатыбыт. Былыргы ааттарга сахалар хос (таптал) ааттарын, аныгы ааттарга христианскай ааттары киллэрдибит. Эргэ антропонимы 101, саңаны 39 буллубут.  Былыргы дьон аатынан сирдэр ааттара быдан баһыйар эбит. Антропонимнары үөрэтэн былыргы сахалыы ааттары балачча биллибит. Кэлиҥҥи, (XX-с үйэ II-с аңарыгар) олоро сылдьыбыт дьон аатынан сир-дойду аата аҕыйах да буоллар баар эбит. Антропоним  киһи аата + сир аата схеманан үөскүүр эбит.

3.Спутниковай картаттан нэһилиэк картатын устан ылыы.

4.Нэһилиэк топографическай картатын интернеттэн булан нэһилиэк границатын картаҕа наложение ньыматынан түһэрии.

5.Microsoft Publisher программа көмөтүнэн сирдэр ааттарын картаҕа бэчээттээһин, суол, водопровод, газопровод линияларын тардыы.

6.Карта антропонимическай приложениятын бэчээттээн картаҕа наложение ньыматынан түһэрии.

7. Карта масштабын быһаарыы. (Саамай сөптөөх 1см. – 250 метров).

8.Кэтит форматтаах картаны (110 : 94 см.) бэчээттиир типографияны булан картаны элбэх тираһынан бэчээттэтии.

9. Э.К.Пекарскай тылдьытын туһанан сирдэр ааттарын суолталарын быһаарыы.