МБОУ-"Бютейдяхская средняя общеобразовательная школа им. К.О.Гаврилова с углубленным изучением отдельных предметов"

 

Оскуолабыт историята 

 Политсыылынайдар чааһынай оскуолалара (1885-1897 сс.)

Биһиги нэһилиэкпит эңээр политсыылынайдар үөрэ5и тар5атыыны са5алаабыттара: Прокопий Петров, Игнат Гусев Бүтэйдээх сэлиэнньэтин уонна «Халымаайы», «Намчы» эңээр, Михаил Иванов,  Петр Стулов Куоллара5а «Көрдүгэңңэ».  Кинилэр үөрэнээччилэрэ:

1.      Слепцов Михаил Федорович – сахаттан бастакы агроном

2.      Гаврилов Кузьма Осипович – сахаттан маңнайгы кэпсээнньит, «Холбос» кооперацияны тэрийбитэ.

3.      Попов Иван Алексеевич

4.      Попов Дмитрий Дмитриевич

5.      Окороков Николай

6.      Макаров Константин Константинович – Үѳhээ  Алтан маңнайгы үѳрэхтээ5э

7.      Сивцев Георгий Федорович

8.      Сидоров Дмитрий  Иванович

Бу үөрэнээччилэр 1898 сыллаахха,церковно - приходской оскуола аһыллан, үөрэхтэрин онно сал5аабыттара.

 

             Политсыылынай, народоволец Папий Подбельскай чааһынай оскуола аһан Өлөчөйгө «Суон Тииккэ» чугастаа5ы улуустартан оголору үөрэппитэ. Бары Дьокуускайга киирэн прогимназияны бүтэрбиттэрэ, үрдүк үөрэхтэммиттэрэ, Саха сирин революция иннинээ5и оло5ун эргийэр киинигэр сылдьыбыттара. Бүтэйдээхтэн үөрэммиттэр нэһилиэкпит маңнайгы интеллигеннэрэ буолбуттара. Папий Подбельскай үөрэнээччилэрэ:

1.      Никифоров Василий Васильевич – Күлүмнүүр. Дүпсүн улууһа. Юрист, публицист, общественнай деятель, «Саха союһун»  тэрийбитэ.     Репрессияламмыта.

2.      Афанасьев Михаил Алексеевич. Дүпсүн улууһа. 1896 с. Москва университеты бүтэрбитэ. Сахаттан маңнайгы  юрист.  Со5уруу мировой судьуйанан үлэлээбитэ. Репрессияламмыта.

3.      Афанасьев Петр Алексеевич –Бөтүрүүсэ кулуба. Дүпсүн улууһа. Маңнайгы дьиэтээ5и музейы тэрийбитэ.

4.      Сокольников Прокопий Нестерович – Таатта улууһа. 1898 с. Москватаа5ы медицинскай институту бүтэрбитэ. Сахаттан маңнайгы врач.

5.      Николаев Егор Дмитриевич II– Таатта улууһа. Боотуруускай улууһун кулубата. Сибиряковскай экспедиция кыттыылаа5а.

6.      Попов Илья Алексеевич – Ылдьаа кулуба. Алтан нэһилиэгэ. Улуус кулубата. “Саха союһун” Киин Комитетын чилиэнэ, тус бэйэтэ үс сырдатар-үөрэтэр обществолары тэрийбитэ.

7.      Попов Иосаф Алексеевич – Алтан нэһилиэгэ. Петербургдаа5ы университеты бүтэрбитэ. Үөрэнэ сылдьан “Ходынка трагедиятыгар” кыттыбыта. Нэһилиэгэр бастакы үрдүк үөрэхтээх киһи. Саха

сиригэр маңнайгы дьиэтээ5и библиотеканы тэриммитэ.

8.      Попов Федор Алексеевич – бырааттыылартан балыстара, уолаттар прогимназияларын бүтэрбитэ, “Саха союһун” чилиэнэ. Бэйэтин түөлбэтин ытык кырдьа5аһа, саха5а биллэр кэпсээнньит, сэһэнньит.

9.      Слепцов Василий Яковлевич – Хайа Харбыыр уола, Алаас баайдарыттан төрүттээх, Прогимназияны бүтэрбит, Саха сиригэр тыа хаһаайыстыбатын маңнайгы обществотын тэрийбитэ, адвокат, улуус кулубата. Государственнай Дума5а кандидатынан туруора сылдьыбыттар, Меценат. Бүтэйдээххэ оскуоланы, балыыһаны туттарбыт улахан үтүөлээх.

 

Бүтэйдээх церковно – приходской оскуолата (1898-1919 cc.)

 

В. Я. Слепцов – Хайа Харбыыр уола туруорсан, үбүлээн туттарбыта. Оччотоо5у кэмңэ улахан, туөрт туһунан кылаастаах оскуоланы Тара5ай улууһун биллиилээх уустара, Куоллара дьоно, Иван Аринкин – Улар Уйбаан, Афанасий Степанов – Урдус, Михаил Тихонов – Ырыган Уус туппуттара. Саңа оскуола таңара дьиэтин инниигэр тутуллубута. Оскуола 1898 с. бала5ан ыйын 28 күнүгэр аһыллыбыта. Үөрэх төлөбүрдээх этэ, онон кыахтаах, харчылаах дьон о5олоро киирэллэрэ. Нууччалыы тылынан түөрт сыл устата азбука5а, арифметика5а, грамматика5а, история5а, таңара үөрэ5эр үөрэнэллэрэ. Бастакы учууталынан Саха сиригэр төрөөбүт, духовнай училище кэнниттэн 6 сыл учууталлаабыт  А. П. Нифонтов үлэлээбит. 1912с. оскуола бастакы үөрэнээччилэриттэн биирдэстэрэ, К.О.Гаврилов спортивнай площадка оңорон биэрбитэ. Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ, 1920с. оскуоланы таңара дьиэтиттэн арааран начальнай оскуола тэриллибитэ.

 

Церковно- приходской оскуола учууталлара:

1.      Нифонтов Александр Петрович

2.      Литвинцев А.С, 1899-1900сс.

3.      Азаров Михаил Дмитриевич, 1900-1902сс. Нам.

4.      Сивцева Александра Михайловна, 1902-1906 сс. Сүөдэр а5абыыт кэргэнэ.

5.      Сивцев Федор Гаврильевич- Сүөдэр а5абыыт. 1906-1910сс. Майа оскуолатын төрүттээччи. Репрессияламмыта.

6.      Лонгинова Сусанна Степановна. 1910-1915сс. Сахаттан бастакы быраас П.Н. Сокольников кэргэнэ.

7.      Виче Александра Николаевна. 1915-1917сс.

8.      Посохина Клавдия

9.      Михайлова Ульяна Петровна

10.  Конникова Аграфена Васильевна. 1917-1919сс. Конников лөчүөк кыыһа.

11.   Зедгенидзов Дмитрий Иванович

12.  Черемкин Степан Николаевич. 1919-1928сс. Муома.

13.  Орлов Стефан Алексеевич – а5абыыт. Булуң оскуолатын төрүттээччи.

14.  Суворов Агафий – а5абыыт

15.  Зедгенидзов Александр – а5абыыт

16.  Винокуров Николай Иванович – кэнники а5абыытыттан аккаастанан “Сал5абыл” кредитнэй кооперативы салайбыта.

 

Церковно – приходской оскуола биллиилээх үѳрэнээччилэрэ:

 

1.      Гаврилов Кузьма Осипович –Саха сирин общественнай, политическай деятелэ.

2.      Слепцов Михаил Федорович –сахаттан бастакы агроном

3.      Сосин Тит Егорович –“Абалаах” курордун тэрийбитэ, Саха АССР доруобуйа харыстабылын наркомун солбуйааччы.

4.      Гаврильев Федор Прокопьевич – Сольскай.  Гражданскай сэриигэ икки өттүттэн кыттыбыта. Поэт. Эмиграциялаабыта.

5.      Попов Виктор Иванович – үрүңнэр хамсааһыннарын кыттыылаа5а. Поэт. 1927 с. кинигэ таһааттарбыта.

6.      Семенов Апполинарий Иннокентьевич – полиглот, филологическай наука кандидата, СГУ омук тылларын факультетын декана.

7.      Попов Спиридон Назарович – сахаттан бастакы тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидата. Т/х чинчийэр институту тэрийбитэ. СГУ доцена.

8.      Лукин Гаврил Осипович – ирбэт тоңу маңнайгы чинчийээччи, суол тутуутун инженерэ.

9.      Лукин Василий Осипович – гражданскай сэрии кыттыыла5а, нэһилиэк бастакы учуутала.

10.  Гаврилов Илья Осипович – революция иннинэ Дьокуускай куорат электростанциятыгар үлэлээбитэ.

11.  Сосин Николай Егорович – гражданскай сэрии кыттыылаа5а. “Кыым” хаһыат редактора, Саха АССР социальнай харыстабылын наркома.

12.  Попов Феофан Алексеевич – нэһилиэк маңнайгы комсомолецтарыттан биирдэстэрэ. Аа5ар бала5ан сэбиэдиссэйэ. Репрессияламмыта.

13.  Сергеев Павел Петрович – райсовет председателэ, биллиилээх радиожурналист.

14.  Стручков – Тарылла уола. Иркутскайга үөрэнэ сылдьан революционер буолбут. Генерал- губернаторы өлөрө сорунууга буруйданан тутуллубут. Суут саалатыттан куотан Орто Азия5а саһа сылдьыбыт.

Барыта 68 үөрэнээччи аата-суола чуолкайданан турар.

 

                                                      

                         

 

                                   

Церковнай – приходской оскуола                                        

 

 

 

 

 

Учууталлар

                                                                                     

   С.А.Орлов – а5абыыт                                                                 Ф.Г.Сивцев уонна А.М. Сивцева

 

 

                                                                       Үѳрэнээччилэр

                         

К.О.Гаврилов,                        А.О.Лукина                  Ф.А.Порядин                     А.И.Семенов

Г.О.Лукин,

В.О.Лукин

 

                                      

П.П.Сергеев                    В.И.Сосин                         С.Н.Попов                          С.Е.Окороков

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


               Слепцов М.Ф.                       Сосин Т.Е.                                              Сосин Н.Е.

 

                      Бүтэйдээх начальнай уонна 6 кылаастаах оскуолата (1920- 1926 cc.)

       1920 с. былаас уларыйыытынан церковно – приходской оскуола уопсай үөрэхтээһин начальнай оскуолатыгар уларытыллыбыта. О5олор босхо үөрэхтэнэр кыахтаммыттара. Бу сыл сэтинньитигэр улууска маңнайгы комсомольскай  ячейка оскуола иһинэн тэриллибитэ. Тэрийээччи Николай Сосин. Комсомолецтар нардом дьиэни тэрийбиттэрэ, саңа оскуола тутуутугар көмөлөспүттэрэ. 

1922-1923 сс. Саха сиригэр гражданскай сэрии са5аланан оскуола үлэтэ тохтуу сылдьыбыта. Сорох үөрэнээччилэр, саңа былаастарын, саа-саадах тутан көмүскээбиттэрэ.

1925 с. кулун тутар 5 күнүгэр улууска маңнайгы пионерскай тэрилтэ тэриллибитэ. Оскуола сэбиэдиссэйэ Степан Николаевич Черемкин уонна куораттан анаан тахсыбыт, комсомол үлэһиттэрэ, Говоров, Федоров тэрийбиттэрэ. Этэрээт Степан Аржаков аатын сүкпүтэ, баһаатайынан үөрэнээччи Роман Брызгалов буолбута.

1925 с. оскуола 6 кылаастаах буолбута.  Аа5ар бала5ан аттыгар баар бала5аңңа 15 о5олоох маңнайгы интернат аһыллыбыта. Улууска саамай улахан, 6 кылаастаах оскуола5а атын нэһилиэктэртэн кэлэн үөрэнии элбээбитэ. О5о ахсаана муңутаан 163 буола сылдьыбыта. Үөрэх тээбиринэ тиийбэтин үөрэнээччилэр, учууталлар 1926 с. кооператив тэрийэн, паайдарын харчытынан кинигэ, тэтэрээт атыылаһан таһааран түңэтэр ньыманы тобулбуттара.

Гражданскай сэрии инниттэн тутулла турбут саңа оскуола 1927 с. күһүн умайан хаалбыта. Нэһилиэккэ уопсай мунньах тэриллэн, бэйэ күүһүнэн саңа оскуола тутарга быһаарыныы ылыллан, күүстээх үлэ түмүгэр 1928 с. аһыллыбыта.

1927-30 сс.  конфедералистар хамсааһыннарын кытта ситимнээх, оскуола5а бойобуой дружина баар буола сылдьыбыта. Дружина5а оскуола учууталлара, үөрэнээччилэрэ киирбиттэрэ. М. Артемьев, Г. Рахматуллин - Боссоойко этэрээттэрин эһиигэ кыттыбыттара.  П. А . Ойуунускай Бүтэйдээх хорсун үөрэнээччилэригэр  “Мин бэркэ ытабын” диэн хоһоонун анаабыта. Ол эрэн, билигин оскуола бойобуой дружинатын атын хара5ынан көрөн, киэн тутта буолбакка, история кэрэһитин эрэ быһыытынан кэпсэнэр.

 

                                           Оскуола сэбиэдиссэйдэрэ уонна учууталлара:

1. Черемкин Степан Николаевич 1919-21сс. учуутал, 1924-28 сс. сэбиэдиссэй.

2. Лукин Василий Осипович 1923-24 сс. сэбиэдиссэй.

3. Неустроев Иван Иванович 1924-25 сс. сэбиэдиссэй

4. Михайлов Власий Ильич 1925-28 сс. үөрэх чааһын сэбиэдиссэйэ.

5. Охлопков Федор Николаевич

6. Окороков Афанасий Прокопьевич

7. Блох Софья Павловна

8. Рожествин Иван Иванович

9. Слепцов Петр Иннокентьевич

10. Слепцов Владимир Иванович

11. Соколова Апполинария Алексеевна

12. Черемкина Анфиса Васильевна

13. Лукина Анна Осиповна

                   

                                                            

Бүтэйдээх  сэттэ кылаастаах оскуолата (1928-1957сс.)

   1928с. үѳрэх министерствотын анал дьаhалынан Бүтэйдээх 6 кылаастаах оскуолата Мэңэ улууhугар маңнайгынан 7 кылаастаах саамай улахан оскуола буолбута. Ити кэмңэ концентр диэн араарыы кѳрүңэ киирэ сылдьыбыта. Алын кылаастар I концентр, V-VII кылаастар II концентр дэнэллэрэ. Оскуола о5отун ахсаана 161 үѳрэнээччи этэ. Ити улуус 12 оскуолатыгар үѳрэнэр 537 үѳрэнээччи 30% ылара. Үѳрэтии саха тылыттан ураты нууччалыы ыытыллара. Нуучча, саха тыллара, ахсаан, география, история, обществоведение, мироведение, политическай грамота, тыа хаhаайыстыбата, гигиена уруоктара  бааллара.

              Умайбыт оскуола оннугар уопсай күүhүнэн саңа оскуола тутулла охсон (маастар В.Р.Слепцов) 7 кылаастаахха киириигэ бэлэм буолбута. Ол да үрдүнэн баппакка кыра кылаастар былыргы оскуоланан (кредит дьиэтэ),  нардомунан үөрэнэллэрэ.

            1931–32сс. үѳрэх  дьылыгар бүттүүн начальнай үѳрэхтээhин киирбитэ. Бу сокуонунан 8 сааhыттан 15 сааhыгар диэри о5олору булгуччу үѳрэхтиэхтээхтэрэ. Эмиэ ити сыл республика үгүс 7 кылаастаах оскуолалара, ол иhигэр Бүтэйдээх оскуолата Школа колхозно – крестьянской молодежи (ШКМ) диэн буолбуттара. Үлэ5э үѳрэтиигэ хайысхалаах программаны оскуола олоххо киллэрсэн барбыта. Саастаах үлэhит ыччакка үѳрэх аhыллыбыта. Кѳмѳ бэрээдэгинэн тыа хаhаайыстыбатын специалистара  агрономнар Бенячук, Полцинскай, зоотехник Кершенгольц кэлэннэр тэрийсэн барбыттара. Үѳрэнээччилэр тыа хаhаайыстыбатын массыыналарын үѳрэтиигэ, үлэлэтиигэ, ѳрѳмүѳннээhиңңэ, столярнай дьыала5а күннэтэ дьарыктаналлара.

Комсомуоллар пионерскай тэрилтэ иhинэн 42 о5олоох маңнайгы октябреноктар бѳлѳхтѳрүн тэрийбиттэр. Салгыы Илья Петров салалтатынан ыаллыы Таба5а оскуолатыгар 26 чилиэннээх маңнайгы пионерскай этэрээти тэрийбиттэрэ. 1929с. пионер Тимофей Сосин  Москва5а пионердар Iслеттарыгар кыттыбыта.

               1937 с. оскуола пионерскай үлэ5э бастаан знамянан на5араадаламмыта, Дьокуускай куоракка парадка киирэн кыттар быраабы ылбыта. Баһаатай Никитин Р. А. райкомолтан чаһынан бириэмийэлэммитэ.  1939 с. пионер баһаатай Мария Петровна Петрова республика5а бастыңынан аа5ыллыбыта, 1940 с. алын кылаастарга баһаатайдыыр, комсомолец, Гаврил Стручков Крымңа сынньанан кэлэр чиэскэ тиксибитэ.

       А5а дойду Улуу сэриитигэр Алтан уонна II  Моорук нэһилиэктэриттэн дойдуларын көмүскүү 223 киһи барбытыттан, үгүстэрэ Бүтэйдээххэ үөрэммит эдэр дьон этилэр. Ол эрээри, араас сиртэн үөрэммит буоланнар, оскуолабыт үөрэнээччилэрин сэриигэ кыттыылара ситэ үөрэтиллибэккэ сылдьара баар суол. Бойобуой орденнаахтары, мэтээллэхтэри сорохторун бэлиэтээтэххэ, госпиталь начальниктара, майордар Тимофей Сосин, Петр Колосов, разведчик Егор Бурнашев, Кыайыы парадын кыттыылаа5а Иван Борисов, Белорусия партизана Иннокентий Ноев, рота командира Илья Борисов, политрук Михаил Ермолаев, Потсдам харабыла  Иннокентий Слепцов, генерал ординареһа Савва Слепцов, биэс бырааттыы Скрябиннар, түөрт бырааттыы Филипповтар, сэрии историга Дмитрий Избеков о. д. а. ааттарынан киэн туттабыт. Үөрэнээччилэрин кытары тэңңэ фроңңа учууталлар эмиэ барбыттара. Оскуола директора Плотников Николай Мефодьевич, учууталлар Слепцов Петр Федосеевич, Кузьминов Николай Герасимович, Никитин Игнат Иванович, Ноев Валерий Кузьмич,  Марков Ефрем Николаевич сэрии хонуутуттан эргиллибэтэхтэрэ.

    Оскуола сэрии ыарахан сылларыгар сабыллан хаалбакка үлэлээбитэ. Сэрии сылын о5олоро, улахан дьону кытта тэңңэ, кыайыыны уһансыбыттара.   Нэһилиэк 197 киhитэ “А5а дойду сэриитин кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээлинэн на5араадаламмыта, кинилэр истэригэр үөрэнээччилэр эмиэ бааллара.

    Сэрии кэнниттэн 7 кылаастаах оскуола, орто оскуола буолуор диэри, өссө 18 выпуһу таһаарбыта.  Сата5ай, Алтан, Өлөчөй, Моорук Суолата, Таба5а, Наахара, Хорообут о5олоро кэлэн үөрэнэллэрэ. Бу оскуоланы бүтэрбиттэр салгыы Майа5а, Төңүлүгэ үөрэнэллэрэ. Буойун учууталлар М.П.Левин, А.И.Аржаков, А.И.Платонов, А.А.Никифоров, П.Е.Скрябин, М.С.Шишигин, Я.М.Зыков үлэлээбиттэрэ. Фронтовиктар  биология учууталлара А.Д.Яковлев, П.Е.Скрябин оскуола5а маңнайгы тыыннаах муннугу, пришкольнай учаастагы, эдэр натуралистар үлэлэрин тэрийбиттэрэ.

     Материальнай база быста мөлтө5ө. Орто оскуола буолуор диэри саңа тутуу барбата5а. Таңара дьиэтин физзал, мастарыскыай оңосто сылдьыбыттара. Ол да буоллар, олох чөлүгэр түһэн, сайдан, сэргэхсийии барбыта.

     1948с. биир дойдулаахпыт А.Е. Степанов сахалартан маңнайгынан Үлэ Геройа буолан, Бүтэйдээх албан аатын саңалыы аатырдыбыта. Уос номо5о буолбут “Дьоруой бырааһынньыгын” үөрүүтэ-көтүүтэ оскуола5а буолбута. 1953 с. оскуола учуутала, физик  Аркадий Александрович Никифоров маңнайгы радионы саңардыбыта. 1956 с. Бүтэйдээххэ электростанция үлэ5э киирэн, уоту сандаардыбыта.

                                                Салайааччылар.

1.     Андреев Никита Васильевич – Саха АССР правительствотын председателин 1-кы солбуйааччыта, Госплан председателэ.

2.    Сосин Спиридон Иванович — Саха АССР Урдуку Сэбиэ­тин Президиумун секретара, тыа хаhаайыстыбатын министрин солбуйааччы, партия Ньурбатаа5ы, Үөhээ Бүлүүтээ5и, Мэнэ-Хаңаластаа5ы райкомнарын I секретара.

3.     Сосин Николай Егорович — социальнай харыстабыл нар­кома, "Кыым" хаһыат редактора.

4.     Сосин Алексей Ильич — Саха АССР Министрдэрин Сэ­биэтин инструктора, социальнай харыстабыл наркомун солбуйаач­чы, Уус-Дьааңы оройуонун Сэбиэтин председателэ.

5.     Сосин Тимофей Егорович — доруобуйа харыстабылын наркомун солбуйааччы, Чурапчы, Уус-Алдан оройуоннарын главнай бырааhа.

6.     Семенов Гаврил Гаврильевич - республика прокурора, ис дьыала министрин солбуйааччы. Милиция подполковнига.

7.     Чупров Василий Михайлович - Саха АССР Совнаркомун инструктора, Аллайыаха, Томпо оройуоннарын Сэбиэттэрин председателэ.

8.    Ефимов Спиридон Ефимович — Саха комсомолун 30-с сыллардаа5ы салайааччыта.

9.    Скрябин Михаил Николаевич — партия уобаластаа5ы комитетын үөрэххэ, наука5а салаатын сэбиэдиссэйэ, үөрэх мини­стрин солбуйааччы, "Кыым" хаһыат редактора.

10.Билюкин Афанасий Терентьевич — партия обкомун отделын сэбиэдиссэйэ, Мэңэ-Хаңаластаа5ы райкомун 1 секретара.

11.Борисов Василий Гаврильевич — партия обкомун инст­руктора, Абыйдаа5ы, Горнайдаа5ы райкомнарын 1 секретара., Мэнэ-Хаңалас оройуоннаа5ы Сэбиэтин председателэ.

12.Коммунаров Ким Алексеевич — партия обкомун наука5а уонна үөрэххэ салаатын сэбиэдиссэйэ, Аэрофлоту республика5а тэрийсибитэ.

13.Слепцова Марфа Осиповна — республика5а эбэңки сэбиэ­тин салайбыта.

14.Скрябина Акулина Петровна — Саха АССР адвокаттарын коллегиятын председателэ.

15.Брызгалов Роман Иванович – профтех үөрэхтээhин управлениятын начальнига, партия Өймөкөөннөө5ү райкомун I секретара.

16.Ермолаев Михаил Афанасьевич — партия Усуйаанатаа5ы, Горнайдаа5ы райкомнарын I секретара, 1945 с. муус устар 27 кунугэр Германия5а өлбүт рота политруга.

17.Борисов Илья Григорьевич — Мэңэ-Хаңаласка партия райкомун секретара, райпотребсоюз председателэ. 1944 с. Литва5а өлбүт  рота командира.

18.Попов Михаил Яковлевич — Учур оройуонун салайбыта

19.Борисов Афанасий Прокопьевич -  Булуң  райкомун Iсек­ретара, партия Аллараа Халыматаа5ы райкомун II секретара.

20.Борисов Тимофей Семенович — "Холбос" респотребсоюз солбуйааччы председателэ.

21.Борисов Василий Семенович — Эдьигээн уонна Уус-Ал­дан улуустарын судьуйата.

22.Новиков Сергей Сергеевич — ис дьыала министерствотыгар, уобаластаа5ы военкомакка улэлээбитэ.

23.Анисимов Андрей Николаевич - учууталлар идэлэрин урдэтэр институт директора, үөрэх министерствотын инспектора.

24.Пономарев Гаврил Борисович — 1939-41 сс. Саха национальнай театрын директора.

25.Местникова Мария Васильевна - Е.Ярославскай аатынан республиканскай музей директора.

26.Попова Мария Дмитриевна - Дьокуускайга уһуннук харах балыыһатын главнай враһа.

27.Беляев Ефим Иннокентьевич - "Маңан", "Хатас" совхозтар директордара.

28.Борисов Прокопий Прокопьевич — Булуң оройуонугар РОНО сэбиэдиссэйэ, типография директора, Сэбиэт председателэ.

29.Билюкин Афанасий Терентьевич – Үлэ Кыһыл Знамята орденнаах советскай – партийнай үлэһит.

30.Тарабукин Тимофей Иванович - со5отуопка, сир, тыа хаһаайыстыбатын министерстволарын эппиэттээх улэһитэ, государственнай хлебнай инспекция управлениетын начальнига.

31.Негнюров Михаил Михайлович — оройуон судьуйата.

32.Малгаров Садот Моисеевич — Кыыллаах Арыы сельсоветын председателэ,биллиилээх кыраайы үөрэтээччи.

33.Аргунов Анатолий Никитич — совхоз парткома, солбуйааччы директора, Бүтэйдээх нэһилиэгин дьаһалтатын баһылыга.

34.Андреев Илья Авксентьевич — культура управлениетын начальнига, Үөһээ Халыма.

35.Тарабукин Петр Петрович — тыа хаһаайыстыбатын управ­лениетын начальнига, совхоз директора.

36.Слепцов Валентин Филаретович — Дьокуускай куорат горисполкомун, горкомун культура5а салаатын сэбиэдиссэйэ. Муз. театр директора.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


     Борисов В.Г.             Андреев Н.В.                  Сосин С.И.                         Брызгалов Р.И.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


        Чупров В.М.           Ефимов  С.Е.                      Сосин Т.Е.                         Сосин Н.Е.          

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  Сосин Т.Е.                      Семенов Г.Г.                  Билюкин А.Т.                   Ермолаев М.А.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    Борисов Г.Г.               Борисов А.П.                     Сосин А.И.                       Попов М.Я.

Үлэлэрэ үрдүктүк сыаналаммыта.

 

1.     Степанов Афанасий Егорович - Социалистический Үлэ Геройа (1948 с), сылгыһыт.

2.  Сосин Спиридон Иванович - Ленин, Улэ Кыһыл Знамята, Бочуот знага орденнардаах

3.      Андреев Никита Васильевич –Улэ Кыһыл Знамята, Бочуот знага орденнардаах.

4.     Ермолаев Степан Афанасьевич – икки Бочуот Знага орденнаах хирург.

5.     Аргунов Иннокентий Гаврильевич – Үлэ Кыһыл Знамята орденнаах механизатор

6.     Брызгалов Роман Иванович  - Үлэ Кыһыл Знамята орденнаах.

7.     Борисова Анна Марковна - Үлэ Кыһыл Знамята орденнаах учуутал.

8.     Билюкин Афанасий Терентьевич - Үлэ Кыһыл Знамята орденнаах.

9.     Егоров Семен Дмитриевич — Үлэ Кыһыл Знамята орденнаах

10.Егорова Любовь Дмитриевна —Бочуот Знага орденнаах врач.

11.Попов Захар Алексеевич – Үлэ Кыһыл Знамята орденнаах экономист.

12.Порядин Афанасий Семенович -   Бочуот Знага орденнаах фельдшер.

13.Пономарева Елизавета Васильевна - Бочуот Знага орденнаах кыыл иитээччи.

14.Попов Спиридон Назарович - Бочуот Знага орденнаах учуонай.

15.Сергеев Егор Васильевич - Бочуот Знага орденнаах сылгыһыт.

16.Сидоров Константин Егорович – Норуоттар до5ордоһуулара орденнаах стоматолог.

17. Смолин Харитон Иванович -  Бочуот Знага орденнаах мелиоратор.

 

                              

        Степанов А.Е.               Тимофеев Н.И.                        Ермолаев С.А.                  Аргунов И.Г.

                      

         Сергеев Е.В.                   Пономарева Е.В.                    Сидоров К.Е.                  Борисова А.М.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                           Үтүөлээх үлэһиттэр.

1.   Анисимов Андрей Николаевич - Саха АССР үтүөлээх учуу­тала.

2.    Апросимов Георгий Ефимович - Саха АССР үтүөлээх учуу­тала.

3.     Егоров Семен Дмитриевич - СР үтүөлээх  учуутала.

4.     Скрябина Татьяна Васильевна - Саха АССР үтүөлээх  учуутала.

5.     Чарина Марфа Егоровна - Саха АССР үтүөлээх  учуутала.

6.     Барабанова Федора Михайловна - СР үтүөлээх враһа.

7.     Ермолаев Степан Афанасьевич - РСФСР үтүөлээх враһа

8.     Егорова Любовь Дмитриевна - СР үтүөлээх  враһа.

9.     Петров Николай Константинович - СР үтүөлээх враһа

10.Попова Земфира Петровна - РФ үтүөлээх враһа

11.Попова Матрена Дмитриевна - РСФСР үтүөлээх враһа

12.Андреев Илья Авксентьевич - СР культуратын үтүөлээх улэһитэ.

13.Местникова Мария Васильевна - РСФСР уонна Саха АССР культуратын үтүөлээх улэһитэ.

14.Порядин Еремей Николаевич - РСФСР уонна Саха АССР культуратын үтүөлээх улэһитэ.

15.Слепцов Валентин Филаретович - Саха АССР культура­тын үтүөлээх улэһитэ.

16.Тимофеев Степан Иванович - СР культуратын үтүөлээх улэһитэ.

17.Аммосова Елена Еремеевна - Саха АССР народнай художнига.

18.Павлов Николай Афанасьевич - СР искусствотын үтүөлээх деятелэ

19.Гаврилова Мария Кузьминична - РФ наукаларын үтүөлээх деятелэ.

20.Попов Спиридон Назарович - Саха АССР наукаларын үтүөлээх деятелэ.

21.Скрябин Рево Миронович - СР үтүөлээх геолога

22.Лукин Гаврил Осипович - Саха АССР үтүөлээх тутааччыта.

23.Смолин Харитон Иванович - РСФСР үтүөлээх мелиоратора.

24.Сосин Илья Гаврильевич - Саха АССР үтүөлээх зоотехнига.

25.Сидоров Василий Романович - РФ хааччыйар тэрилтэлэрин үтүөлээх улэһитэ.

26.Борисов Гаврил Гаврилович - Саха АССР норуотун
ха
hаайыстыбатын үтүөлээх улэһитэ.

27.Брызгалов Роман Иванович - Саха АССР норуотун  хаhаайыстыбатын үтүөлээх улэһитэ.

28.Скрябин Петр Егорович – Саха АССР норуотун хаhаайыстыбатын утуолээх улэhитэ. 

29.Андреев Никита Васильевич - Саха АССР норуотун хаhаайыстыбатын утуолээх улэhитэ. 

 

                                    

Анисимов А.Н.            Егоров С.Д.                 Скрябина Т.В.                Чарина М.Е.

 

                                          

Апросимов Г.Е.       Барабанова Ф.М.             Петров Н.К.                  Егорова Л.Д.

 

                                                                      

Попова М.Г.             Попова З.П.            Андреев И.А.            Местникова М.В.

        

Слепцов В.Ф.            Лукин  Г.О.             Смолин Х. И.             Сосин И.Г.  

 

 

 

 

 

 

 

                                           

 

Айар үлэһиттэр.

 

1.     Окороков Мирон Прокопьевич - Сольскай. Эрдэтээңңи поэт. Ленинградка журналистар курстарын бутэрбитэ. "Алданский ра­бочий" хаһыат редактора.

2.     Соловьев Степан Михайлович - Араңас. Эрдэтээңңи поэт. "Эдэр бассабыык" хаһыакка, радиокомитекка үлэлээбитэ. 1938 с. тахсыбыт "Көрдөөх кэмнэр" диэн кинигэлээх.

3.     Слепцов Иван Егорович - Арбита. Саха биллиилээх поэта. СCPC суруйааччыларын союһун чилиэнэ.

4.     Дьячковскай Константин Николаевич – Туйаарыскай. О5о биллиилээх поэта. ССРС

суруйааччыларын союhун чилиэнэ.

5.     Тимофеев Степан Иванович — фронтовик-поэт, биллиилээх
тылбаасчыт. РФ суруйааччыларын союһун чилиэнэ.

6.     Апросимов Николай Афанасьевич - биллэн испит суруйааччы.

7.     Сергеев Павел Петрович - ССРС журналистарын союһун чилиэнэ, радиокомитекка үлэлээбитэ.

8.     Порядин Еремей Николаевич - биллиилээх фотожурна­лист. Ем.Ярославскай аатынан бириэмийэ лауреата. РФ журна­листарын союһун чилиэнэ

9.     Павлов Николай Афанасьевич - РФ художниктарын союһун чилиэнэ. Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата.

10.Аммосова Елена Еремеевна - персональнай быыстапканы 1939 с. онорбута. РФ художниктарын союһун чилиэнэ. Народнай художник.

11.Аргунова Александра Гаврильевна - Күөрэгэй. Щепкин аатынан театральнай училищены бутэрбитэ. Исландия биллиилээх художнига, артыыһа уонна общественнай деятелэ.

12.Сосин Николай Егорович – “Кыым” хаһыат редактора.

13.Пономарев Гаврил Борисович — 1936 с. Москва5а Луначарскай аатынан театральнай институту бутэрбитэ. Саха национальнай театрын артыыһа уонна 1939 - 1941 сс. директора.

14.Габышева (Стручкова) Зинаида Прокопьевна - Москватаавы консерваторияны бүтэрбит, опера ырыаһыта. "Ньургун Боотур" бастакы опера5а ыллаабыта. 1947, 57 сс. Москва5а Саха сирин искусствотын куннэрин кыттыылаа5а.

15.Скрябин Михаил Николаевич – “Кыым” хаhыат редактора

16.Избеков Дмитрий Дмитриевич – историческай наука кандидата

17.Скрябин Рево Миронович -  профессор, техническай наука кандидата

 

Айар үлэhиттэр хаартыскалара.

 

         

 

 

 

 

                                                                             

                                                                                                                                                 

  Апросимов Н.А.            Порядин Е.Н.             Тимофеев  С.И.            Слепцов И.Е.         Соловьев С.М.

                                                                                                                          Дьячковский К.Н.           Сергеев П.П.               Габышева З.П.          Аргунова А.Г.          Павлов Н.А.   

 

 

 

 

   

                                                                                               Скрябин Р.М.                  Попов С.Н.                 Семенов А.И.             Избеков Д.Д.          Аммосова Е.Е.

                                                                                                                                 

Сэттэ кылаастаах оскуола үөрэнээччилэрэ.

             

                                         1930с.                                                                               1935с.

                                                                                                                                 1939с.

                        

 

 

 

 

 

                                1942 с.                                                                  Эдэр натуралистар. 1954 с.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Бүтэйдээх орто оскуолата (1958-2013 сс.)

   Олох сайдыытын хаамыытынан Майа, Төңүлү кэнниттэн үһүс орто оскуола 1958 с. Бүтэйдээххэ аһыллыбыта (директор Анисимов А.Н.). Оройуоммут уонна ыаллыы Амма 10 нэһилиэгиттэн кэлбит 36 о5о саңа аһыллыбыт 8-с кылааска киирэн 1961 с. орто оскуолабыт маңнайгы выпусниктара буолбуттара. Билигин биһиги саамай билэр, билинэр бэтэрээн учууталларбыт айымньылаах үлэлэрэ  ити 1960-с сыллар са5аланыылырыгар са5аламмыта. Сүрүн соругунан улааппыт оскуола материальнай базатын тэрийии, ордук тутууну уталыппакка ыытыы буолбута. 1958 – 65 сс. директордаабыт А.Н.Анисимов, В.П.Шапошников, Д.Ф.Назаров, П.Е. Скрябин а5ыйах сыл иһигэр оскуола наадыйар тутуутун барытын быһаарбыттара. Оскуола сал5аламмыта, саңа интернат, физзал, 2 учууталлар уопсайдара тутуллубуттара. Үлэлиир, үөрэнэр усулуобуйа үөскээн үлэ-үөрэх күөстүү оргуйбута. Оскуолабыт саңаны киллэриинэн, о5олор ситиһиилэринэн, үтүө үгэстэринэн оройуоңңа инники күөңңэ сылдьыбыта, республика5а биллэн барбыта. Алтан-Дирин-Бүтэйдээх көрсүһүүлэрин са5аланыыта, аатырар физмат кылаас үлэтэ, республика5а маңнайгынан кабинетынан үөрэтиигэ киирии, программированнай үөрэтии курдук бастың опыт, үөрэнээччилэр олимпиадаларга, спортка ситиһиилэрэ о.д.а итини кэрэһэлээн кэпсииллэр.

   Саамай элбээбитэ 415 о5о орто оскуолабытыгар 1965-67 сс. үөрэммит. Билиңңи курдук 1966 с. 11 кылаас аһылла сылдьыбыта. 1980 с. диэри үөрэнээччи ахсаана 300-н түспэтэ5э.Бачча элбэх о5ону иитиигэ үөрэтэртэн итэ5эһэ суох үлэ барара. 1964 с. дириэктэри иитэр үлэ5э солбуйааччы дуоһунаһа киириитэ улаханнык туһалаабыта. Маңнайгы организатор В.А Иванов иитэр үлэ суолун сөпкө тобулан биэрбитэ.Ол курдук 1964-66 сс. Бүтэйдээх оскуолатын комсомольскай тэрилтэтэ (секр. Егор Шишигин) республика5а бастыңнарынан ааттаммыттара ча5ылхай ситиһии буолар. Иитэр үлэ сүрүн хайысхаларынан кыраайы үөрэтии, үлэ5э иитии, кэрэ5э уһуйуу, спордунан дьарыктааһын буолбуттара. 1967 с. тэриллибит оскуола музейын, 1980 с. тутуллубут “Куоллара” үлэ – сынньалаң лаа5ырын, КЭЦ ис кыа5ын күүскэ туһаныы барбыта. Оскуола кабинетынан үөрэтиигэ республика5а маңнайгынан киирэн баран бастың кабинеттарынан хойукка диэри инники күөңңэ сылдьыбыта. Физмат үөрэнээччилэрэ, А.В. Игнатьев спортсмен о5олоро республика олимпиадаларыгар, күрэхтэһиилэригэр тиһигин быспакка миэстэлэһэллэрэ. Итинник киэң өрүттээх үлэ түмүгэр М.Е.Капитонов директордаах Бүтэйдээх орто оскуолата 1978-85 сс. оройуон оскуолаларын социалистическай куоталаһыыларыгар 3 төгүл 1-кы миэстэ, 2 төгүл 2-с миэстэ, биирдэ 3-с миэстэ буолбуттара. Райком, райсовет көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамятынан, үстэ массыына фондатынан на5араадаламмыттара. Элбэх айар отчуоттар, семинардар ыытыллыбыттара, араас делегациялар сылдьыбыттара. 1986 с. республиканскай педагогическай кылаас үлэлээн 12 оройуонтан 36 кыыс кэлэн детсад иитээччитигэр уһуйуллан күн бүгүн Саха сирин араас муннуктарыгар айа-тута сылдьаллар.

   1993 с. оскуолабыт 100 сыла уос номо5ор киирэрдии, үрдүк таһымңа ааспыта (дир. Аргунов А.Н.) Маңнайгы президеммит М.Е.Николаев анал уураа5ынан оскуолабытыгар, биллилээх биир дойдулаахпыт К.О.Гаврилов аата иңэриллибитэ. Унньуктах уһун тутуу түмүгэр 2003 с. 264 миэстэлэх таас оскуола үлэ5э киирбитэ. 120 саастаах кырдьа5ас оскуолабыт үһүс таас дьиэтэ 21 үйэ бэлэ5э буолан сандааран о5олору билиигэ ыңыра – угуйа турар. Саңа оскуоланыыга А.Н.Аргунов, Ф.Г.Охлопков, Р.А.Бурнашев, Г.М.Артемьев, И.М.Барабанов, А.Н.Сидоров үтүөлэрэ улахан.

     Оскуола бэйэтэ туспа суоллаах – иистээх, сирэйдээх, хайысхалаах буоларыгар үлэ барар. Россия биллиилээх педагога А.М.Лобок кинигэтигэр киллэрбитинэн, бүгүңңү Бүтэйдээх оскуолата республика “сохранить и развивать” диэн тииптээх оскуолаларыгар лидер буолар диэн үрдүктүк сыаналыыр. Коллектив музейнай педагогика5а, этнэпедагогика5а аңардас ааспыт 2012 с. Президент Гранын ылбыта, Россия бастың оскуолата буолуута ону туоһулуур. М.Е.Капитонов, М.В.Шергин, А.Н.Аргунов, М.Г. Иванова тэрийбит музей – комплекстара үүнэр көлүөнэ5э үтүөкэн бэлэх буолан өссө да туһалыахтара турда5а.

 

 

Оскуола сайдыытын хронологията.

1893 с. – нэһилиэккэ үөрэхтээһин са5аланыыта.

1898– маңнайгы  оскуола тутуллуута.

1898 - 1919 сс. – церковно – приходской оскуола.

1912с. - К.О. Гаврилов туппут тыа сиригэр маңнайгы спортивнай площадка 

1920 - 1924 сс.- уопсай үөрэхтээһин начальнай оскуолата.

1920 с. сэтинньи – улууска маңнайгы комсомольскай ячейка.

1922-23 сс.- гражданскай сэрии сылларыгар оскуола үлэтэ тохтуу сылдьыбыта.

1925 – 1927 сс.- улууска маңнайгы 6 кылаастаах оскуола.

1925 с. кулун тутар – улууска маңнайгы пионерскай этэрээт.

1926 с. – маңнайгы интернат.

1927 – 30 сс. – “Ксенофонтовщина” событиеларыгар кыттыбыт оскуола бойобуой дружината.

1928 с. – саңа, иккис оскуола тутуллуута.

1928 – 57 сс. – улууска маңнайгы 7 кылаастаах оскуола.

1930 с. – оройуоңңа маңнайгы октябреноктар тэрилтэлэрэ.

1941 – 45 сс. – үөрэнээччилэр, учууталлар А5а дойду Улуу сэриитигэр кыттыыны ылбыттара.

1950-с сс.Тыыннаах муннук, пришкольнай учаастак, георграфическай площадка тэриллибитэ.

1958 с. – Майа, Төңүлү кэнниттэн  оройуоңңа 3-с орто оскуоланан арыллыбыта.

1959 с. – оскуола партийнай уонна профсоюзнай тэрилтэлэрэ үөскээбиттэрэ.

Киин  (билигин А.Н. Анисимов аат.) уулусса5а 2 квартиралаах учууталлар уопсайдара тутуллубута.

1960 с. – үтүө үгэскэ кубулуйбут үс ыаллыы улуустар Дириң – Алтан – Бүтэйдээх оскуолаларын табаарыстыы көрсүһүүтэ олохтоммута.

1960 с. - Колхоз көмөтүнэн оскуола ар5аа өттүгэр 6  үөрэтэр кылаастаах сал5ааһын тутуллубута.

1961 с. –  маңнайгы выпуск олох киэң аартыгар үктэммитэ.

1961 с. - коллектив күүһүнэн улахан спортивнай саала тутуллубута.

1963 с. – 50 миэстэлээх интернат дьиэтэ, 3 боксалаах гараж тутуллан үлэ5э киирбиттэрэ.

1965 с. – Партизанскай уулусса5а 4 квартиралаах учууталлар уопсайдара тутуллубута. 1966 с. -  оскуола базатыгар, Үөһээ Бүлүү 2№-дээх оскуолатын кэнниттэн, республика5а иккиһинэн, физмат үөрэхтээһин са5аламмыта.

1967 с. – оскуола иһинэн кыраайы үөрэтэр музей таңара дьиэтигэр аһыллыбыта.

1973 с. – учууталлар, төрөппүттэр, үөрэнээччилэр көмөлөрүнэн 8 үөрэтэр кылаастаах начальнай оскуола тутуллан үлэ5э киирбитэ.

1977 с. –  атын сиртэн кэлэн үөрэнэр о5о  ахсаана элбээн интернатка сал5ааһын тутуллубута.

1980 с. – Куоллара5а “Чараң Куталаахха” сайыңңы  үлэ - сынналаң лаа5ыра үлэтин са5алаабыта.

1984 с. – совхоз көмөтүнэн  спортсаала5а сыһыары саңа мастарыскыай, начальнай оскуола дьиэтигэр эбии 3 үөрэтэр кылаас тутуллубуттара.

1986 с.- республикатаа5ы педагогическай кылаас аһыллан детсад иитээччитин идэтигэр үөрэтии үлэтэ барбыта.

1987 с. – 6 саастаахтары үөрэтии са5аламмыта.

1990 с. – бастакы ЭВМ-нар кэлэн компьютернай кылаас тэриллэн, үлэтин са5алаабыта.

1991 с. – саңа таас оскуола акылаата түспүтэ.

1992 с. – учууталлар тустуу залын туппуттара.

1993 с. – оскуола 100 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээһин буолбута, президент М.Е.Николаев ыйаа5ынан К.О.Гаврилов аата иңэриллибитэ.

1995 с. – Үөрэ5ирии музейа тэриллибитэ.

1997 с. – музейга саха бала5ана тутуллубута.

2000 с. –  республика5а бастакынан 6 саастаахтары үөрэтии сөргүтүллүбүтэ.

2000 с. - Музейнай  комплекска картиннай галерея тэриллибитэ.

2001 с. – “ ПЭВМ” операторын идэтин биэрэр ЯГИТИ лицейскай группата аһыллыбыта.

2003с. – 264 миэстэлээх саңа таас оскуола үлэ5э  киирбитэ.

2004с. - Музейнай педагогика5а, эбии үөрэхтээһиңңэ республиканскай экспериментальнай площадка

2006с.  оскуола ИРО и ПК научно-практическай лабораторията

2007 с. - улуустаа5ы Гавриловскай аа5ыылар.

2012 с.- Музейнай проегынан оскуола Саха республикатын президенын Гранын ылбыта.

2013 с. – физико-математическай үөрэхтээһиннэ лицензия ылыллыбыта.

2014 с. – 20 миэстэлээх сана таас интернат үлэ5э киирбитэ.

 

1.Феофанов Егор Михайлович –Дирин орто оскуолатын физкультура5а учуутала, Саха АССР физическай культура5а туйгуна.

2.Васильев Иннокентий Тихонович-Бутэйдээх орто оскуолатын физкультура5а учуутала, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.

3.Слепцов Валентин Филаретович-Бутэйдээх орто оскуолатын физкультура5а учуутала, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.

4. Шапошников Владимир Петрович-Бутэйдээх оскуолатын директора (1960-1962 сс.).

5.Ермолаев Никифор Никифорович- Дирин  орто оскуолатын директора (1960-1961 сс. ).

6.Пермяков Михаил Егорович- Дирин орто оскуолатын директора (1961-1962 сс.)

7.Артемьев Еремей Романович – Алтан орто оскуолатын директора(1970-1971 сс. )

8. Слепцов Михаил Егорович –Алтан орто оскуолатын директора (1971-1972 сс. )

                 

                                                   Физмат кылаастар

               1966 сыллаахха Үөһээ Бүлүү иккис оскуолатын кэнниттэн иккиһинэн физмат кылаас аһыллыбыта. Тэрийээччилэринэн үөрэх миниистирин солбуйааччы Скрябин П.С., үөрэх управлениятын инспектора Егоров С.Д., оскуола директора Скрябин П.Е. уонна физика учуутала Шергин М.В. Физмат кылаас маңнайгы учууталларынан физика учуутала Шергин М.В., математика учууталлара Иваногва М.С., Никифоров А.А. үлэлээбиттэрэ. Мэңэ-Хаңалас, Амма, Чурапчы, Таатта, Хаңалас, Уус-Алдан улуустарыттан элбэх о5о үөрэммитэ. Барыта физмат кылааһы 508 о5о ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Үөрэтии үрдүк таһымнаа5ын 170 выпускник оскуоланы Хай5ал суруктаах бүтэрбиттэрэ, 80 %-нара үрдүк үөрэхтэммиттэрэ туоһулуур. Элбэх о5о киин үөрэх заведениеларыгар Москва5а, Ленинградка, Новосибирскайга, Томскайга  үөрэммиттэрэ. Оскуола республика техническай, педагогоическай  кадрдарын бэлэмнээһиңңэ улахан кылаатын киллэрбитэ. Икки наука доктора, 30-тан тахса наука кандидаттара тахсыбыттарынан киэн туттабыт.

         Физмат кылаас үөрэнээччилэрэ физика, математика олимпиадаларыгар оройуоңңа, республика5а инники күөңңэ сылдьыбыттара. Апросимов Вася, Протодьяконова Таня, Нестерев Иосиф Бүтүн Союзтаа5ы олимпиадаларга республика чиэһин көмүскээбиттэрэ. Сайынын ,,Сырдык аартык,, физика-математическай лаа5ыр үлэлээн дьо5урдаах о5олору сүүмэрдиирэ. Бастың үөрэнээччилэр Новосибирскай, Якутскай университеттар истэринэн оскуолаларга мэктиэлэнэн үөрэммиттэрэ. 297 үөрэнээччи Московскай уобалас Долгопруднай куоратын МГУ кэтэхтэн математическай оскуолатын, МФТИ физико-техническай оскуолатын, Красноярскай университетын физико-математическай оскуолатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбиттэрэ. Физика уонна математика кабинеттара сылтан сыл байытыллан республика бастын үлэлээх кабинеттара буолан оскуолабыт республика5а биир бастакынан кабинетнай үөрэтиигэ киириитигэр төһүү буолбуттара. Кабинет базатыгар эмиэ республика5а маңнайгынан программиррованнай үөрэхтээһин са5аламмыта. ,,Суобастаахтык үөрэн,, диэн үөрэнээччилэр научнай обществолара тэриллэн чинчийэр үлэ са5аламмыта. Кабинеттар баай библиотекалара, техническай средстволара онно улахан көмөлөөх буолбуттара. Кабинет базатыгар элбэх семинардар ыытыллыбыттара. Бүтэйдээх оскуолатын холобуругар оройуонна олимпиаднай, физико-математическай хамсааһын са5аламмыта. Майа орто оскуолатыгар Зыков Л.Е. кө5үлээһининэн сотору физмат кылаас аһыллыбыта. 1990-с сыллар бүтүүлэригэр дылы үлэлээбит физмат  кылаас бүтүн оройуон киэн туттуута буолар. Билигин оскуола5а аатырбыт физмат кылаастары сөргүтүү үлэтэ барар.         

                             

                             Киэн туттар музейбыт

1965 сыллаахха    нэhилиэкпитигэр    сана  кулууп  улэ5э киириитигэр К.К.Байкалов аатынан колхуос бэрэссэдээтэлэ Попов П.Н. худуоhунньуктар  сойуустарын  (бэр. М.В.Лукин) кэпсэтэн  тыа сиригэр биир бастакы  картиннай галерея аһыллыбыта. Кэрэ эйгэҕэ киирии олохтоох учууталларга музейы тэрийэр өйу-санааны үөскэппитэ. Эдэркээн история учуутала М.Е.Капитонов үөрэнээччилэри кытары  велосипедынан сылдьан  өтөхтөртөн, нэhилиэнньэттэн элбэх экспонаты хомуйбуттара. 1967 сыллаахха ыhыах эрэ иннинэ Мэңэ-Богородскай  таңаратын дьиэтигэр Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 50 сылын көрсө  кыраайы үөрэтэр музей аhыллыбыта. Музей ис бараанын эскиhин үөрэнээччи Аполлон Ларионов, уhанар улэтин мас ууhа Савва Андреев оңорбуттара. Музөй Ленинскэй хостоох, Албан аат  саалалаах, айыл5а муннуктаах, этнография  уонна археология экспонаттардаах этэ. Хартыыналар музейга бэриллибиттэрэ. Музейы тэрийээччилэринэн М.Е.Капитонов, М.В.Шөргин, А.Н.Аргунов аа5ыллаллар. Музейга кииннэнэн кыраайы уөрэтиинэн учууталлар Г.П.Соловьөв, М.Г.Иванова, А.Н.Игнатьев  дьарыктаммыттара. Михаил Егорович Бүтэйдээхтэн барыар диэри, 1986 сылга дылы музейга дириэктэрдээбитэ. Быыс кэмнэ директордаабыт П.П.Тарабукин элбэх ахтыылары, хаартыскалары, архивнай матырыйааллары муспута. Музейнай үлэ5э саңа тыыны киллэрбит дьоммутунан  биллиилээх биир дойдулаахпыт академик М.К.Гаврилова, кини кэргэнэ, музыка урдуку оскуолатын ректора В.А.Босиков буолаллар. Кинилэр а5аларын К.О.Гавриловы үйэтитии чэрчитинэн Гавриловтар-Лукиннар төрүт дьиэлэригэр  саңа музейы тэрийэргэ этии киллэрбиттэрэ. Директор А.Н.Аргунов салайааччылаах  оскуола коллектива тута өйөөннөр 100 сыллаах үбүлүөйгэ  хомуллубут матырыйаалларга оло5уран,  нэhилиэккэ иккис  музей–уөрэ5ирии музейа  аhыллыбыта. Директорынан М.В.Шергин ананан 2010 сыллаахха диэри олус айымньылаахтык, таhаарыылаахтык үлэлээбитэ. Бу музейга  оскуола 120 сылын көрсө реконструкция барда. 1997 с. В.А.Босиков убулээн саха бала5ана тутуллан  комплекс буолууга маңнайгы хардыы оңоhуллубута. Бала5аны тутууга А.Н.Аргунов, С.А.Слепцов, М.Ю.Прокопьөв улэлээбиттэрэ. Ис бараанын сахалыы, норуот маастара М.В.Шергин оңорбута. «2000 сылга-2000 үтүө дьыала» диэн хамсааьын са5аламмыта. Бу хамсааhыңңа кыттыьан Капитоновтар дьиэ кэргэннэрэ музей уhаайбатыгар турар дьиэлэрин бэлэхтээбиттэрэ. Бу дьиэ5э 1965 сылтан баар хартыыналар оннуларын булан картиннай галерея аьыллыбыта. Хартыыналары реставрациялааhыңңа народнай худуоhунньук Т.А.Степанов көмөнү оңорбута. Музей үтүө дьыала бэлиэтинэн на5араадаламмыта. Галерея тэриллиитигэр выпускник РФ культуратын утуөлээх улэһитэ В.П. Винокуров, художник Ю.В.Спиридонов «Эргиллии» диэн бырайыактара, быыстапкалара өй-санаа укпутун бэлиэтиир то5оостоох. 2003 с. оскуола сана таас дьиэ5э көспүтэ. Саас буолбут оскуола үөруулээх күнүгэр 1967 сылтан баар кыраайы үөрэтэр музей таңара дьиэтиттэн көhөн кэлэн, ичигэс дьиэ5э тэңңэ аhыллыбыта. К.О.Гаврилов тэрийбит «Холбосторо» бэкээринэ дьиэтин бэлэхтээбиттэрин учуутал, техулэһит эр дьон  субуотунньугунан көhөрөн а5алан туппуттара. Ис үлэтин Слепцов С.А., Иванов Х.С., Аргунов А.Н., Шергин М.В.оңорбуттара. Оскуоланы таас дьиэлээбит А.Н.Аргунов  тэрийсибит музейыгар көһөн музейнай педагогынан  үлэтэ са5аламмыта. Икки музейдаах, үс объектаах   туйгун үлэлээх түмэл музейнай комплекс статуhун ылбыта. Сүрүң хайысхатынан духуобунаска үлэ буолбута.

                 Дойдуга оптимизация политиката са5аламмытыгар музейнай комплекска саңа сылаас объектары тутуу аһа5астык бобуллубута. Оскуола  уонна музей салалтата үөскээбит проблематтан тахсарга  оттуллубат, аhа5ас объектарынан кэңиир суолу тутуспута. Ол курдук 2005 сыллаахха Гавриловтар ампаардарыгар саха малын-салын ампаара экспозиционнай  объект быһыытынан оноhуллубута. Элбэх  үөрэнээччи, ордук кыра о5олор «кыыллар  чуучулалара» музейданар ба5аларын толорон оскуола эр дьонун, уолаттарын күүhүнэн   сайыңңы павильон тутуллубута. Музей  45 сыллаах үбүлүөйүгэр 2007 сыллаахха күhүн айыл5а музейа  аhыллыбыта. Сүрүң экспонаттарынан маңнайгы музейга оңоhуллубут чуучулалар турбуттара. Исландия5а 40-тан тахса сыл олорор биллиилээх биир дойдулаахпыт А.Г.Аргунова –Күөрэгэй  кэлиңңи кэлиитигэр көрдөhөн, бэйэтин бырайыагынан Исландия балыксытын дьиэтин туттарбыта. Балтийскай муора биэрэгэр турар  сарайы Савва Афанасьевич бырааттарынаан Михаил, Анатолий  Прокопьевтардыын 2009 сыллаахха туппуттара. Күөрэгэйи дойдутун кытта ситимниир дьоңңо-сэргэ5э сэhэргиир биир сүрүң миэстэбит буолла.  Музейнай комплексы тэрийсибит дириэктэр Анатолий Никитич музейнай педагогтуу сылдьан саха угэhин, бултааhыны көрдөрөр ба5алаах этэ. Миэстэтин булан хандаа, сохсо  макеттарын оңорбута. Убаастыыр салайааччыбыт, а5а табаарыспыт кэриэhигэр коллегалара булчут уонна балыксыт үүтээнин тутан 2011 с. күhүн үлэ5э киллэрбиттэрэ. Ис барылын  музейнай куруһуок салачааччыта Сергеев Е.Е. оңорбута. Үөрэнээччилэр, учууталлар, нэhилиэнньэ күүhүнэн элбэх экспонат хомуллубута. Ааспыт 2012 с. музей 45 сыла бэлиэтэммитэ. Үбүлүөйү көрсө К.О.Гаврилов 1912 с. махталлаах үөрэммит церковнай – приходской оскуолатыгар тутан биэрбит тыа сиригэр маңнайгы спортплощадка, кини бырайыагын  үтүктэн  эр дьон учууталлар туппуттара. Онтон оскуола улэhит уолаттара чуукка тратуар сал5аабыттара. Дьокуускай куорат аатырар чуукка уулуссатын туттарбыт Г.О.Лукин чиэhигэр Бүтэйдээ5эр, уhаайбатыгар уhус сылын чуукка тратуар оңоhуллар. Нэhилиэк брендэ буолбут музейнай комплекс кэскилэ иннигэр: газка холбонуу, туризмы тэрийии, таңара дьиэтин реставрациялааhын, салгыы кэңээhин о.д.а. Музейбыт эбии үөрэхтээһин киинэ,  оскуола биир бастың үлэлээх салаата, Үөрэх үлэhиттэрин идэлэрин урдэтэр, үөрэхтээhин сайдыытын  институтун  научно-практическай лабораторията, республиканскай экспериментальнай  площадка, туйгун музей, республика 2006, 2011 сс. бастын музейа, улуус баhылыгын, Президент гранын хаhаайына. Россия биллиилээх педагога А.М.Лобок «Педагогика  земли Олоңхо» кинигэтигэр баай музейдаах биhиги оскуолабыт  Саха сиригэр «Сохранить и развивать» диэн тииптээх оскуолалар лидердэрэ диэн үрдүк сыанабылы биэрэр. Музейнай эксперименынан, педагогиканан дьарыктанар оскуолалар биhиги музейбытын  бу салаа5а менеджмент быhыытынан билинэн бэлиэтииллэр.

              120 саастаах кырдьа5ас оскуолабыт үгүс үтүө үгэстэриттэн биирдэстэрэ буолан  ыраах 1967 сыллаахха музейы тэрийбит, кыраайы үөрэтиини  са5алаабыт убаастыыр учууталларбыт улуус бочуоттаах  гражданиннара М.Е.Капитонов, М.В.Шергин, А.Н.Аргунов, М.Г.Иванова үүнэр көлүөнэ5э икки музейдаах, а5ыс объектаах  комплексы хаалларбыттара тугунан да сатаан  сыаналаммат бэлэхтэрэ буолар.


                                            Музейнай эксперимент

Тыа сиригэр оскуола со5отох үөрэхтээьин тэрилтэтэ буолар. О5о дьо5урун, сатабылын сайыннарар ба5аттан оскуола музейын  эбии үөрэхтээhиңңэ туhанар өй-санаа үөскээбитэ. 2004 с. бырайыак суруллан, ситиhиилээхтик көмүскэнэн, республиканскай площадка буолбуппут. Музейнай  эксперимент уопсай  тиэмэтэ: «Школьный музей –  модель  учреждения дополнительного образования в условиях сельской местности»  диэн. Научнай салайааччынан оскуолабыт выпускнига, учуутала педагогичөскай наука кандидата Шамаева А.П., консультанынан профессор В.С.Торохтий буолаллар. 2004-2006 сс. «Музей – новое образовательное пространство» диэн тиэмэнэн үлэлээбиппит. Музейга уруоктар, предметнэй куруhуоктар ыытыллар буолбуттара. Учууталлар анал программа суруйан музейнай, норуот педагогикатын баhылааhыннара са5аламмыта. Комплекс араас хайысхаларын табатык туhаныы, профильнай  үөрэххэ, профориентационнай үлэ5э  туhалаабыта. Музейга кафедра самообразования диэн ааттанан библиотека, архив, техническай  киини тэрийии са5аламмыта. О5о кэлэн үөрэнэр, дьарыктанар миэстэлэммитэ.  Түмүгэр биир үйэ кэнниттэн оскуола кылааска үөрэнииттэн таска тахсыбыта, музей  олохсуйбут хайысхата тосту уларыйбыта. Ол курдук  музейга оскуола режиминэн үлэлиир  туспа үөрэх эйгэтэ  үөскээбитэ. Хара аантан музей базатыгар  улуус, республика таhымнаах курстары, семинардары, конференциялары  ыытыы олохсуйбута. 2006-2008 сс. «Эффективноеиспользование воспитательных возможностей музея» диэн тиэмэнэн экспериментальнай үлэ са5аламмыта. Инновационнай үлэ5э кылаас, куруhуок салайааччылара, төрөппүттэр, нэhилиэнньэ кыттыспыта. Анал программалар суруллан музейга  кылаас чаастара, толкуйдаммыт мероприятиелар,  уhуйааннар,  дьарыктар ыытыллар тиhиликтэрэ киирбитэ. Музейга нэһилиэнньэ араас араңата  сөбүлээн сылдьар, мустар миэстэтэ буолбута. Оскуола салалтата, музей улэһиттэрэ музейы салайар сэбиэти тэрийэн кустовой бииргэ улэлээhиңңэ, социальнай партнердары булууга, попечителлэри кытары үлэ5э былааннаах үлэни са5алаабыта. Музейнай уөрэхтээһининэн хабыы улааппыта. Үөрэнээччилэри  факультатив, экскурсиялар нөңүө атын музейдары билиhиннэрии барар. Техническэй  киин ситэн краевед-учууталлар кинигэ бэлэмнээhиннэригэр, музей оформлениетыгар улахан туhалаах буолбута. Кыраайы үөрэтэр, чинчийэр, ирдэбил үлэлэр музейынан кииннэнэллэр. Гражданскай, патриотическай иитии умнуллубат. Араас конкурстарга, быыстапкаларга кыттан  үлэ опытын  тар5атар үлэ са5аламмыта, ситиhиилэр кэлэн барбыттара.

Хайдахтаах  да  саңа са5алааһыны  о5о ылыммата5ына сатаммат.  Дьэ ол иһин о5олорбутун чугаhатаары  2009-2011 сс.  «Восприятие  школьниками социального и практического опыта музеев» диэн тиэмэни   талан үлэлээн кэллибит. Музейнай куруhуоктар, кулууптар,  бырайыактар быhаччы үлэлээннэр о5о түмэргэ түмсэн, бэйэтин сайдыытын түстэhэр буолла. Норуот маастара М.В. Шергин са5алаабыт муосчуттары уhуйар куруhуогуттан са5алаан сэттэ музейнай куруhуок тэриллэн үлэлээн кэллэ. Кыраайы үөрэтэр «Илиң», эдэр экскурсоводтар, историческай объектары  макеттыыр, экспонаттары реставрациялыыр, уhуйааннарга  элбэх о5о дьарыктанан музейга туhалара улахан. Алын кылаастарга «Мини музей-кабинет», орто кылаастарга «Моя коллекция – мой личныймузей», үрдүкү кылаастарга «Моя семейная реликвия – мой семейный архив»  проектары таhынан «Якутская семья 1950-70 гг.», «Антикварный магазин», «Музей-библиотека», «Ытык сирдэр», «Исландия - Якутия», барыта  уонтан тахса проект улэлиир.

Аныгы технологияны туhаныы бэрээдэгинэн А.Д.Семенова виртуальнай музей, оскуола  педэнциклопедията диэн сана проектары са5алаата. Сорох проектартан музейнай кулууптар та5ыстылар. Холобур, улуустаа5ы  музейнай олимпиада алтата ыытылынна, «Умсул5ан» коллекционердар кулууптара тэриллэн үлэлиир, «Өркөн» интеллектуальнай кулууп, «Билим-Знание» общество, «Бугунну Бутэйдээх» тумсуу  о.д.а. ааттыахха сөп. 2012 с. саас  Амма5а ситиhиилээхтик көмүскээн  IVэтапка саңа үлэлэhэн эрэбит. «Использование музейного потенциала в социокультурной модернизации села» диэн темалаахпыт. Нэhилиэкпит проблемаларын быhааран, үтүө күүстэрин түмэн, гражданскай обществоны үөскэтэн, итэ5эстэри быhаарыыга музей ис кыа5ын, иитэр  күүhүн туhаныыга улэлэhэн эрэбит. Федеральнай экспериментальнай площадка, республиканскай инновационнай площадка, эбии үөрэхтээьин базовай музейа буолар былааннаахпыт.

              

                                         

Бүтэйдээх оскуолатыгар о5о тэрилтэтин үлэтин бэлиэ кэрчиктэрэ.

 

1920с.  – улууска маңнайгы комсомольскай ячейка тэриллиитэ.

1925с.  – улууска маңнайгы пионерскай этэрээт тэриллиитэ.

1929с.  – пионер Тимофей Сосин Москва5а I Бутун Союзтаа5ы пионердар слеттарыгар кыттыбыта.

1930с.  – улууска  маңнайгы октябрятскай группа тэриллиитэ.

1937с.  – оскуола пионердара П.А Ойуунускайга аьа5ас сурук суруйаллар. Онно эппиэттээн улуу поэт Бүтэйдээх  пионердарыгар  «Мин бэркэ ытабын» хоhоонун анаабыта.

1938 – 1939 – Стручков Гаврил Гаврильевич учугэй улэтин, уорэ5ин иьин Крымна «Красков» диэн санаторийга сынньанар.

     1939с.  -  оскуола баhаатайа Петрова  Мария Петровна республика бастың       баhаатайа үрдүк ааты ылбыта.

1943 – 1944сс.  – тимуровскай хамсааhыннар са5аламмыттара

1950 – 1952сс.  – оскуола5а  А.Матросов уонна З.Космодемьянская ааттарынан пионерскай этэрээттэр тэриллибиттэрэ.

1953с.   - оскуола дружинатыгар Зоя Космодемьянская аата инэриллэр.

1965 – Москва куорат. Оскуола комсомолун секретара Шишигин Гоша учугэй улэтин иьин Бутун Союзтаа5ы слетка кыттыыны ылар. Бу сылга Павлова Таня, Сидорова Мотя, Платонов Федя, Шишигин Гоша уонна Захаров Коля «Орленок» лаа5ырга сынньаналлар. Оскуола комсомольскай тэрилтэтэ республика5а бастаабыта.

     1976с.  – дружина көhө сылдьар  Кыhыл Знамянан на5араадаланар.

1986с.  – «Бутэйдээх кэнчээрилэрэ» юнкорпост оройуон бочуотун кинигэтигэр киирбитэ.

1991 – 1992 сс. – оскуола5а «Мэңэ Кэскилэ» диэн о5о тэрилтэтэ тэриллибитэ.

1992 – 1993 сс. – «Кэскил» о5о тэрилтэтэ регистрацияланар. Пионерия суох буолар.

1995с.  – «Аартык» о5о тэрилтэтэ тэриллэр.

1998 – 1999сс. – 5 кылаас уорэнээччилэрэ А.Е Степанов аатынан пионерскай этэрээккэ сылдьыбыттара.

1998с.  – «Аартык» тэрилтэ бириэмийэтэ олохтонор. Бастакы лауреат – Афанасьев Айаал.

1999с.  – «Аартык» активын суруйбут «Ровесники» проега улууска бастың проект аатын ылар.

- оскуола иhинэн маңнайгы  КВН ыытыллар.

2000 с. – «Аартык» активын экологическай программата улууска бастыыр.

2004с.  улууска КВН – а «Самая музыкальная композиция» номинация.                                   

 

 

Телефон  доверия

          8(4112)-42-10-28

         +7(795)104-68-38

"Горячая линия"

          ЕГЭ 8(4112)-42-10-46

          ОГЭ 8(4112)-42-10-48

          +7(495)984-89-19